Rozwój energetyki fuzyjnej stawia przed inżynierią materiałową szereg wymagających wyzwań. Materiały stosowane w przyszłych reaktorach będą musiały zachować swoje właściwości w warunkach jeszcze wyższych temperatur, znacznych obciążeń mechanicznych oraz oddziaływania wysokoenergetycznych neutronów. W odpowiedzi na te potrzeby Laboratorium Badań Materiałowych (LBM) Narodowego Centrum Badań Jądrowych realizuje badania we współpracy z zagranicznymi ośrodkami naukowymi w ramach programu EUROfusion. Przykładami tych działań są ekspertyza połączenia spawanego stali EUROFER97 oraz kompleksowa charakterystyka właściwości mechanicznych stali ODS wytworzonych metodą prasowania izostatycznego na gorąco (ang. Hot Isostatic Pressing, HIP).
Ocena jakości połączeń spawanych stali EUROFER97
Jednym z realizowanych zadań była ocena jakości połączenia spawanego dwóch bloków stali EUROFER97, dostarczonego przez Karlsruhe Institute of Technology (KIT, Niemcy). EUROFER97 to stal ferrytyczno-martenzytyczna o obniżonej aktywacji, opracowana z myślą o zastosowaniach w energetyce fuzyjnej. Jej skład chemiczny zoptymalizowano m.in. pod kątem ograniczenia długotrwałej radioaktywności indukowanej przez wysokoenergetyczne neutrony, występujące w reaktorach takich jak ITER.
Szczególnym wyzwaniem technologicznym pozostaje spawanie elementów o znacznej grubości, przekraczającej 30 mm, które będą występować w konstrukcjach przyszłych reaktorów. Dostarczony blok, wykonany z dwóch elementów połączonych metodą spawania wiązką elektronów, poddano kompleksowej ekspertyzie obejmującej badania nieniszczące: wizualne, penetracyjne, magnetyczno-proszkowe oraz ultradźwiękowe. Uzupełnieniem były badania niszczące, w tym pomiary twardości i udarności, pozwalające na porównanie właściwości materiału rodzimego, spoiny oraz strefy wpływu ciepła. Uzyskane wyniki umożliwiają ocenę jakości połączenia i wpływu procesu spawania na właściwości mechaniczne poszczególnych obszarów złącza.
Rysunek 1. Badane połączenie spawane dwóch bloków stali EUROFER97 wykonane metodą spawania wiązką elektronów.
Stale ODS – poszukiwanie optymalnych parametrów wytwarzania
Drugim obszarem badań jest charakterystyka właściwości mechanicznych stali ODS (ang. Oxide Dispersion Strengthened), wytworzonych metodą HIP przez brytyjską instytucję United Kingdom Atomic Energy Authority (UKAEA). Są to zaawansowane materiały konstrukcyjne umacniane drobnymi cząstkami tlenków, charakteryzujące się wysoką wytrzymałością w podwyższonych temperaturach oraz zwiększoną odpornością na degradację radiacyjną.
Projekt obejmuje badania materiału wytworzonego w skali pozwalającej na odwzorowanie warunków zbliżonych do przemysłowego procesu produkcyjnego. Analizowany jest wpływ parametrów wytwarzania, w szczególności zawartości tlenków (0,2–0,4%), ciśnienia i temperatury procesu HIP, na właściwości mechaniczne oraz anizotropię materiału. Badania wytrzymałościowe prowadzone są zarówno w temperaturze pokojowej, jak i podwyższonej (celem symulacji docelowych warunków pracy), a ich uzupełnieniem są analizy strukturalne.
Celem prowadzonych prac jest określenie zależności pomiędzy parametrami procesu wytwarzania, obróbką cieplną i składem chemicznym a uzyskiwanymi właściwościami materiału. Finalnie pozwoli to wytypować optymalną ścieżkę technologiczną, zapewniającą najbardziej pożądany zestaw właściwości mechanicznych stali ODS.
Oba przedsięwzięcia pokazują znaczenie kompleksowych badań materiałowych dla rozwoju technologii fuzyjnych. Prace prowadzone w LBM NCBJ stanowią wkład w międzynarodowe działania na rzecz opracowania i weryfikacji materiałów konstrukcyjnych dla przyszłych reaktorów fuzyjnych.
Rysunek 2. Cylindry ze stali ODS wytworzone metodą prasowania izostatycznego na gorąco (HIP), częściowo dostarczone przez UKAEA do badań materiałowych w LBM NCBJ.